JAK ZAKTYWIZOWAĆ UCZNIÓW?

Skuteczna edukacja wymaga zróżnicowanych metod nauczania. Samo przekazywanie wiadomości, zadawanie pytań i schematycznych ćwiczeń sprawdzających stopień przyswojenia materiału nie spełnia wymogów nowoczesnego nauczania. Nauczyciele coraz częściej odchodzą dziś od formuły wykład - lektura - praca domowa – klasówka, sięgając  po metody aktywizujące uczniów, uruchamiające ich samodzielne myślenie, uczące pracy zespołowej. Jeśli tylko dobrze z nich korzystać, efekty nauczania są lepsze, a lekcje stają się ciekawsze dla uczniów i samego nauczyciela. Nie oznacza to, że tradycyjny wykład czy rozmowa nauczająca stają się bezużyteczne. Wręcz przeciwnie, często są niezastąpione, ale najlepiej działają w połączeniu z innymi formami pracy.

Oto kilka wybranych strategii, które pozwalają “odejść od tablicy” przynajmniej w części zajęć. Uczniowie:

• dyskutują, debatują (np. prezentują przeciwstawne stanowiska na temat przywrócenia w Polsce kary śmierci); 
• samodzielnie badają świat (nauczyciel pomaga przeprowadzić obserwację np. zachowania światła w wodzie);
• pracują zespołowo metodą “burzy mózgów” czy “deszczu pomysłów” (nauczyciel stawia pytanie: “Jak zmniejszyć w naszej gminie bezrobocie?” i zachęca do twórczego myślenia, a potem pomaga skategoryzować rezultaty); 
• rozwiązują problemy (np. jak zbudować akwedukt); 
• zbierają świadectwa (np. na lekcji historii spisują wspomnienia dziadków z okresu stalinowskiego); 
• odgrywają role, inscenizacje, symulacje (wcielają się w role uczestników konferencji jałtańskiej czy odgrywają role sprzedawców ziemniaków i kupujących, by poznać reguły wolnego rynku).

I. Uczniowie dyskutują
Temat dyskusji powinien być kontrowersyjny i interesujący, np.: “Czy powstanie warszawskie miało szanse?” lub “Całkowity zakaz palenia w miejscach publicznych”. Nauczyciel powinien:

• przygotować uczniów do dyskusji lub wskazać odpowiedni materiał;
• podać na wstępie reguły debaty;
• słuchać uważnie wypowiedzi uczniów, ale ich nie komentować;
• zachęcać uczniów do dyskutowania między sobą, a nie z nauczycielem;
• pilnować, aby dyskusja nie “rozmyła się” w dygresjach oraz...
• by nie została “zmonopolizowana” przez kilku najaktywniejszych uczniów;
• eliminować osobiste docinki, itd.

Każda dyskusja kończy się podsumowaniem - omówieniem rezultatów i przebiegu. Oto kilka najczęściej stosowanych form dyskusji i debat:

Debata za i przeciw

Stosujemy ją, gdy chcemy, aby uczniowie spojrzeli na ten sam problem z dwóch różnych punktów widzenia, przeanalizowali go, a następnie podjęli decyzję. Nauczyciel wybiera temat, w którym oba stanowiska są możliwe do obrony (np. “Przymusowa służba wojskowa jest współczesną formą niewolnictwa”). Dzieli klasę na zwolenników i przeciwników tezy, prosi obie strony o przedstawienie argumentów, a pozostałych uczniów o pytania i komentarze.

“Akwarium”

Kilka osób siedzi w kręgu i prowadzi dyskusję. Pozostali uczniowie siedzą wokół i są obserwatorami - oceniają dobór i skuteczność argumentacji, respektowanie zasad itd. Później dyskutanci i obserwatorzy zamieniają się rolami.

Dyskusja panelowa

Temat jest dyskutowany przez wyznaczoną grupę, czyli “panel”, którym kieruje uczeń w roli tzw. moderatora. Wypowiedzi panelistów powinny być wyraziste, a nawet kontrowersyjne. Druga część jest otwarta dla uczestników z sali. Moderator udziela głosu publiczności i panelistom. Na zakończenie krótko podsumowuje, co zostało powiedziane, zwykle dodaje swój komentarz. Dobrze przeprowadzona dyskusja panelowa nie kończy się jednoznaczną konkluzją. Pozostawia uczestnikom poczucie, że teraz mogą sami wyrobić sobie zdanie.

Dyskusja plenarna

Jest to swobodna dyskusja zwykle kilkunastu osób (maksymalnie 25). Pozwala uczniom zaprezentować swoją wiedzę i przemyślenia. Prowadzący otwiera dyskusję, przedstawia jej plan, zachęca do zabierania głosu, określa maksymalny czas wypowiedzi, pilnuje, by przechodzić do kolejnych punktów dyskusji, podsumowuje etapy dyskusji, a potem jej całość.

Dyskusja nieformalna

Dyskusja ma swobodny charakter, a wszyscy biorą w niej udział na równych prawach. Rola prowadzącego (nauczyciela czy ucznia) jest ograniczona - inicjuje rozmowę, a następnie trzyma się z boku. Uczestnicy muszą jednak respektować m.in. limity czasowe wypowiedzi. Warto zastosować, gdy uczniowie spotykają nowy temat w nauczaniu.

Dyskusja sokratejska

Intelektualna rozmowa skupiona wokół wybranego przez nauczyciela dzieła - wiersza, filmu, obrazu, eseju, a także raportu, artykułu prasowego. Uczniowie dyskutują, siedząc w kręgu. Nauczyciel stara się zadawać pytania, które pomagają ustalić rozmaite znaczenia ukryte w omawianym dziele i odnieść się do nich w sposób krytyczny. Zmierza do tego, aby to, co było niejasne, stało się jasne, a to, co nie ma przyczyn, znalazło swoje uzasadnienie. Dyskusja sokratejska jest dochodzeniem do prawdy.

Dyskusja z zaproszonym gościem

Pierwsza część spotkania (nie nazbyt długa!) należy do zaproszonej osoby, a w drugiej uczestnicy zadają pytania i komentują. Gość odpowiada, wyjaśnia wątpliwości.

Dyskusja punktowana

Procedura pomocna we wszystkich metodach dyskusji. 4-8 uczniów siada w kręgu, pozostali dookoła. Na ścianie wisi plan dyskusji i zasady punktacji, np.: za podanie prawdziwych faktów dobrze popierających tezę + 3, za wciągnięcie w dyskusję innej osoby + 2, trafny komentarz, wyjaśnienie czyjegoś błędu + 2, błąd rzeczowy - 3, przerywanie innym - 2,  poniżanie oponenta - 3 itp.
 

II. Samodzielnie badają świat

Dobry nauczyciel nie tylko sam objaśnia uczniom świat i jego prawidłowości, ale także zachęca ich, by je odkrywali. By stali się choćby na jakiś czas przyrodnikami, historykami, psychologami społecznymi. 

Badanie eksperymentalne. Uczniowie kolejno: 
1. Obserwują zjawisko, proces, wydarzenie (pomaganie ludziom)
2. Wyjaśniają - szukają reguły czy teorii (teorie poznawcze psychologii społecznej).
3. Wysuwają hipotezę badawczą (pomagamy podobnym do nas).
4. Planują eksperyment, który pozwoli sprawdzić tę hipotezę (uczniowie mają zadeklarować pomoc nieznanym równolatkom, których odpowiedzi na pytania poznali; odpowiedzi są tak ustawione, by były bardzo podobne lub  wyraźnie różne od ich własnych).
5. Przeprowadzają eksperyment.
6. Wyjaśniają wyniki, odwołując się do hipotezy i teorii.
7. Uznają, że teoria została potwierdzona lub zmieniają ją i postępują według tego samego scenariusza, od punktu 2 do 7.

 Analiza historyczna i pojęciowa. Uczniowie zapoznają się ze zjawiskiem lub pojęciem historycznym, społecznym, literackim wybranym przez nauczyciela i dążą do tego, by je dogłębnie zrozumieć. Kolejno:
precyzyjnie zakreślają obszar analizy (np. początek zimnej wojny, obraz władzy w dramatach Szekspira, pojęcie prawdy w filozofii itp.), ustalają, co o tym wiadomo (nauczyciel pomaga ustalić stan wiedzy, szukać źródeł itp.),

odkrywają niejasności i kontrowersje w wyjaśnianiu zjawiska. szukają własnych wyjaśnień zjawiska czy pojęcia, dzięki którym można je lepiej zrozumieć.  

Myślenie indukcyjne. Nauczyciele zwykle stosują ten model nauczania intuicyjni. Uczniowie gromadzą wiadomości na dany temat (np. systemy polityczne), porządkują w szersze kategorie (demokracja bezpośrednia i przedstawicielska), wyjaśniają za pomocą poznanych pojęć (np. głosowanie, przedstawiciel). Formułują uogólnienia (np. we współczesnym świecie są kraje, gdzie obowiązuje demokracja wyborcza, ale nie konstytucyjna).
Niekiedy wysuwają hipotezy przeznaczone do dalszej weryfikacji (np. w krajach biednych trudniej wprowadzić demokrację).

III. Uczniowie rozwiązują problemy
Pracując indywidualnie, w parach czy grupach, uczniowie zdobywają informacje i uczą się z nich korzystać, aby rozwiązywać problemy: zarówno bliskie sobie (jak przeprowadzić wybory do szkolnego samorządu, jak uporać się z dzikimi wysypiskami w pobliskim lesie), jak i problemy w skali kraju (jak zmniejszyć w Polsce bezrobocie), a nawet świata (jak ocalić lasy tropikalne). Można też “rozwiązywać" problemy historyczne (jak można było uniknąć rozbiorów Polski). 
 

 Zadaniem nauczyciela jest pomóc uczniom rozwiązać problem (np. małego zainteresowania turystów naszą gminą ). Trzeba odpowiedzieć kolejno na pytania:

• jaki cel chcemy osiągnąć (zwiększyć zainteresowanie turystów),
• jakie są ograniczenia czy bariery (słabe drogi, nierozwinięta baza noclegowa, brak jezior i rzek) i w jaki sposób  utrudniają realizację celu,
• z jakich zasobów skorzystać (życzliwi przyjezdnym mieszkańcy, czyste środowisko, fundacja ekologiczna realizująca europejskie programy, wielokulturowe tradycje),
• jakie są sposoby rozwiązania problemu (np. rozwinąć agroturystykę, stworzyć sieć obserwatoriów przyrody, zorganizować festiwal czterech kultur - polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej, przygotować leśne trasy rowerowe i biegackie, stworzyć sieć restauracji ze zdrową żywnością)
• które z tych rozwiązań jest najlepsze - często możliwa jest kombinacja kilku (uczniowie “rezygnują" z projektu sieci restauracji jako zbyt kosztownego, a projekt festiwalu odkładają na dalszą przyszłość)
• jak skuteczne jest wybrane rozwiązanie - czasem można je wypróbować w prawdziwym życiu, zwykle możliwa jest co najwyżej próba w mniejszej skali albo symulacja.

IV. Korzystają ze źródeł, zbierają świadectwa

Na większości zajęć uczniowie korzystają z wiadomości dostarczonych przez kogoś innego - nauczyciela, autora podręcznika. Nauczyciel z klasą stwarza na lekcji i w pracy domowej okazje, by sami szukali i gromadzili informacje. W ten sposób uczy samodzielności i krytycyzmu w ocenie źródeł, szykuje młodych do dalszej edukacji i życia zawodowego.

Nie wystarczy jednak polecić uczniom, by dowiedzieli się czegoś np. o gospodarce w czasach PRL-u. Nauczyciel musi pozostać ich przewodnikiem i określić: ¨ czego konkretnie winni poszukiwać (np. kto był właścicielem majątku narodowego, jak nim zarządzano - tu rola partii, na czym polegało planowanie i rozdzielanie dóbr, jak ustalano ceny); ¨ jak mają pracować (indywidualnie, w parach, w większych zespołach); ¨ w jaki sposób zbierać informacje (z opracowań historycznych, przegląd prasy komunistycznej, wywiady z dziadkami lub rodzicami, dane statystyczne); ¨ jak mają przedstawić swoje ustalenia (patrz niżej).

“Ślady przeszłości" - w ramach tego programu CEO w ostatnich latach uczniowie setek szkół odnajdywali w swej gminie zapomniane zabytki i ciekawe miejsca (zrujnowane cmentarze, wieże ciśnień, resztki murów, kapliczki przydrożne), a następnie “adoptowali” je: poznawali ich dzieje, dokumentowali, porządkowali i oznaczali teren, zabiegali o renowację, prezentowali publicznie swoje odkrycia (np. w formie przedstawień teatralnych dla mieszkańców miasta).

“Sprawiedliwi wśród narodów świata, sprawiedliwi wśród nas"  - uczniowie docierają do “dzieci Holocaustu” - Żydów uratowanych od Zagłady - i do osób, które je ocaliły. Spisują ich wspomnienia, opracowują, prezentują ich bohaterskie i wstrząsające historie w formie wystaw, albumów, opowiadań, a nawet tomów poetyckich. Na prezentacje zapraszani są bohaterzy tych wydarzeń, a także rodzice uczniów, mieszkańcy ich miejscowości, przedstawiciele społeczności żydowskiej.

Jak uczniowie zbierają informacje?

• Prowadzą samodzielne obserwacje badanych zjawisk - pogody, krajobrazu, ekosystemu, działania maszyn i urządzeń, rozwoju roślin, zachowań zwierząt, ruchu ulicznego itp.
• Analizują materiały źródłowe - bezpośrednie (autentyczne zdjęcia, budynki) i pośrednie (relacje świadków, informacje z drugiej ręki), dokumenty historyczne, akty prawne, obrazy, plakaty, zdjęcia, filmy dokumentalne, gazety i czasopisma (z danej epoki i aktualne), itp.
• Prowadzą wywiady - ze świadkami wydarzeń historycznych, krewnymi i znajomymi, ekspertami, przedstawicielami władz, a nawet swoimi rówieśnikami (np. na temat świadomości ekologicznej młodych Polaków).

Jak uczniowie prezentują wiedzę, którą zdobyli?

Oto tylko kilka najczęściej stosowanych form:

• praca pisemna (esej, analiza naukowa, opis wspomnień świadka historii, list, scenariusz filmu);
• album (ze zdjęciami, rysunkami, pracami pisemnymi, kserokopiami dokumentów);
• model, makieta (np. fizyczny model działania turbiny wodnej, model atomu wodoru);
• informator lub folder (np. na temat lokalnego rynku pracy czy “magicznych miejsc” w swojej “małej ojczyźnie”);
• wystawa prac (jednego ucznia lub całego zespołu czy klasy);
• przedstawienie, koncert tematyczny, film amatorski, słuchowisko;
• portfolio, czyli teczka z materiałami na określony temat (może zawierać notatki i prace ucznia, artykuły prasowe,  ilustracje, bibliografię, a także spis treści - z uzasadnieniem ich wyboru).

V. Odgrywają role, przygotowują inscenizacje i symulacje

W poszukiwaniu nauczania angażującego uczniów poznawczo i emocjonalnie nauczyciel może skorzystać z odtwarzania prawdziwych zjawisk i procesów. Uczniowie naśladują rzeczywistość, by zdobyć doświadczenia zbliżone do tych, jakie są udziałem uczestników realnych zjawisk. Łatwiej z takich metod korzystać przy przedmiotach humanistycznych, ale można także - zwłaszcza w młodszych klasach - na przyrodzie (np. symulacja wzajemnych zależności organizmów w ekosystemie leśnym albo cząstek wody w trakcie zamarzania).
 
Symulacje procesów społecznych

Stanowią poglądową demonstrację typowych relacji (np. władza a osoby jej podlegające) lub sytuacji społecznych (np. bunt w grupie, uchwalanie i egzekwowanie prawa). Przykłady: pracodawcy i przedstawiciele pracowników muszą osiągnąć porozumienie, rozwiązywanie nieporozumień między ludźmi reprezentującymi różne kultury, uchwalanie ustawy w parlamencie, negocjacje w sprawie rozszerzenia NATO.

Odgrywanie ról, psychodramy, inscenizacje
Uczniowie wchodzą w role postaci historycznych czy bohaterów literackich. Tym razem angażują się głębiej i mają większą swobodę w odgrywaniu ról. Gdy scence towarzyszą dekoracje, rekwizyty czy kostiumy, choćby czysto symboliczne i - uwaga! - tanie (korona z papieru), mówi się o inscenizacji. Uczniowie mogą odegrać np. proces Sokratesa, dysputę na średniowiecznym uniwersytecie, czy podpisanie Porozumień Sierpniowych. Psychodrama jest nastawiona na identyfikację ucznia z odgrywaną postacią. Uczniowie mogą odgrywać takie sytuacje, jak “kozioł ofiarny w klasie” albo “konflikt z nauczycielem” (do wykorzystania na godzinach wychowawczych, ale tylko przez pedagogów przygotowanych do takiej formy pracy).

Gry edukacyjne i symulacyjne
Opierają się na rywalizacji uczniów lub zespołów i odwzorowują takie sytuacja, jak kampania wyborcza, konkurencja rynkowa. Zwycięstwo zależy nie tylko od wiedzy (np. znajomości prawa popytu i podaży), ale także od umiejętności strategicznego myślenia, podejmowania ryzyka itp. Zwolennicy twierdzą, że rywalizacyjny charakter gier  przygotowuje do prawdziwego życia, przeciwnicy krytykują nadmierną koncentrację na walce, co odwraca uwagę od merytorycznej zawartości gry.
 

Wskazówki dla nauczyciela

• Określ jasno cele symulacji; pobieżnie ją opisz.
• Rozdaj teksty, które wciągną uczniów w temat, pozwolą poczuć klimat określonego miejsca i czasu.
• Przygotuj opisy sytuacji i ról, poproś uczestników o pomóc w zorganizowaniu miejsca, rekwizytów itp.
• Zachęcaj uczniów do aktywnego udziału, dodawaj otuchy. 
•  Doradzaj, obserwuj, ale nie steruj przebiegiem symulacji.
• Zadbaj o podsumowanie - uczestnicy analizują to, co się zdarzyło. Mówią o swych odczuciach, o trudnościach i błędach, odnoszą odgrywaną sytuację do realiów, rozważają, w jakim stopniu cele symulacji zostały zrealizowane.

VI. Myślą twórczo i odkrywczo

Nauczyciel tak prowadzi lekcję, by uruchomić procesy samodzielnego i twórczego myślenia - zarówno grupowego, jak i indywidualnego. Zadaje pytania otwarte (jak inaczej mogło się to zakończyć? co o tym sądzisz?), stawia problemy do rozwiązania (jak to osiągnąć?) i dylematy bez jednoznacznej odpowiedzi (co jest ważniejsze i dlaczego?). Dba, by dyskusja toczyła się swobodnie, tworzy bezpieczną atmosferę sprzyjającą kreatywnym i oryginalnym pomysłom. Stosuje też techniki uruchamiania procesu twórczego, by wyrwać ucznia ze szkolnej rutyny.

Burza mózgów
Podstawowa technika pomagająca twórczo myśleć, przede wszystkim w grupie. Naprawdę godna polecenia w szkole m.in. dlatego, że pomaga przezwyciężyć nadmierny krytycyzm wobec własnych i cudzych pomysłów, który często towarzyszy uczniom i samym nauczycielom. 

W fazie I uczestnicy zgłaszają wszystko, co przychodzi im do głowy w odpowiedzi na dany problem. Należy stworzyć  życzliwą atmosferę, bez oceniania, a już zupełnie wykluczyć ośmieszanie swoich pomysłów nawzajem. W zależności od celu burza może być krótsza (gdy uczniowie z niższych klas mają np. wymienić sytuacje, w których policjant może dzieciom pomóc) lub dłuższa (gdy licealiści zastanawiają się, jak można by zwiększyć frekwencję wyborczą w najbliższych wyborach). Wszystkie pomysły trzeba koniecznie zapisywać, np. na tablicy albo lepiej na arkuszach papieru. W fazie II grupa ocenia pomysły ze względu na takie kryteria, jak realizm, koszty, konflikt z innymi wartościami. Gdy to wskazane, wybiera jeden lub kilka najlepszych.

Graffiti
Nauczyciel rozwiesza na ścianie arkusze papieru i  zapisuje na nich pojęcia do omówienia (pięć stylów w architekturze: romański, gotycki, renesansowy, barokowy, klasycyzm) lub problemy (sześć kwestii związanych z korupcją: przyczyny korupcji, jej skutki dla obywateli, dla państwa i dla gospodarki, jak zapobiec korupcji, jakie kary za korupcję przewiduje prawo) – na każdym arkuszu jedna kwestia. Następnie uczniowie (pojedynczo, w parach lub zespołach) podchodzą do arkuszy i wpisują swoje propozycje. Na kolejnych plakatach dopisują tylko takie pomysły, których nie było. Na koniec nauczyciel, kilku uczniów lub zespoły prezentują wynik wspólnej pracy.

Wyobraź sobie 
Proste ćwiczenia wyobraźni są dydaktycznie pożyteczne - ułatwiają zapamiętywanie oraz poznawcze i emocjonalne “zakorzenienie” tematu czy pojęcia, rozwijają niestereotypowe myślenie. Nauczyciel może np. zaproponować, by uczniowie wyobrazili sobie, jak wyglądałoby życie bez lodówki, i zaprojektowali urządzenia zastępcze.

Mogą też wyobrażać sobie, że są postaciami historycznymi, i wymyślać alternatywne strategie polityczne i wojskowe.

Opracowanie: Alicja Pacewicz
Rysunki: Hanna Pyrzyńska
Wykorzystano materiały opracowane
w ramach programu "Szkoła z klasą"
Centrum Edukacji Obywatelskiej, Gazety Wyborczej
i Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.