EDUKACJA MIĘDZYKULTUROWA

Edukacja międzykulturowa
Zapytani o edukację wielokulturową, odpowiadamy: oczywiście, my to od dawna robimy. Organizujemy w szkole dni poświecone różnym kulturom, robimy wystawy prac uczniów, tematyczne gazetki ścienne, festiwale... To dobrze, ale czy to wystarczy? Nauka o innych kulturach, o zwyczajach dalszych i bliższych sąsiadów to tylko pierwszy krok. Sama wiedza to nie wszystko. Aby zrozumieć otaczający nas świat, przezwyciężyć w sobie lęk przed Obcym, potrzeba kolejnego kroku. Jest nim edukacja międzykulturowa.

Dlaczego edukacja międzykulturowa?
Potrzeba edukacji międzykulturowej pojawiła się w związku ze zmianami społecznymi we współczesnym świecie. W wyniku dwóch wojen światowych tradycyjne wspólnoty i społeczności rozpadły się. Wiele z nich zostało prawie zupełnie zgładzonych lub przemieszczonych terytorialnie. Wiele dotychczasowych więzi społecznych zostało zerwanych, a ciągłość kulturowa przerwana. Dynamiczny rozwój gospodarczy Zachodu w II połowie XX wieku pogłębił podział świata na kraje rozwinięte i tzw. Trzeci Świat. W efekcie rozpoczął się masowy napływ imigrantów z ubogich rejonów świata oraz z terenów objętych konfliktami etnicznymi czy religijnymi. Rozwój systemów komunikacyjnych i informatycznych niezwykle ułatwił szybką wymianę informacji i przemieszczanie się ludzi. W efekcie tych procesów społecznych dzisiejszy świat to ruchome, niestabilne wspólnoty ludzkie i wielokulturowe społeczeństwa, w których tradycyjny podział na „swoich” i „obcych” traci sens. Europa jest obecnie w fazie kształtowania nowego modelu współżycia ludzi rożnych narodów, kultur i religii. 

I. Czy polskiej szkole potrzebna jest edukacja międzykulturowa? 
W Polsce przed 1989 rokiem  pojęcia wielokulturowości i międzykulturowości były pojęciami nieobecnymi. Dopiero po upadku komunizmu zaczęto odbudowywać mit II Rzeczpospolitej – wielonarodowego państwa, w którym mieszkali obok siebie przedstawicie różnych nacji i religii. Dziś w Polsce żyje ok. 800 tysięcy przedstawicieli różnych narodowości: Ukraińcy, Niemcy, Białorusini, Litwini, Łemkowie, Ormianie, Czesi, Słowacy, Cyganie, Żydzi, Tatarzy i in. Duża ich cześć to tzw. „miejscowi” zamieszkujący  w Polsce od wielu pokoleń. Otwarcie Polski związane z wejściem do Unii Europejskiej wiąże się z możliwością napływu imigrantów. Jednak nawet w tych częściach świata, gdzie nie ma zwiększonej imigracji, istnieją konflikty mające źródło w braku zrozumienia dla różnych grup i rożnych stylów życia w obrębie jednego społeczeństwa. Stąd płynie pilna potrzeba edukacji młodych ludzi. Przygotowanie młodzieży do życia w wielokulturowym i wielowymiarowym społeczeństwie jest jednym z ważniejszych zadań szkoły.

II. Co to jest edukacja międzykulturowa?
Edukacja międzykulturowa to więcej niż uczenie o innych kulturach, folklorze, języku, religii czy kuchni. To więcej niż szkolna wiedza o tym, kim są nasi sąsiedzi. Jest to przede wszystkim warsztat obejmujący kształtowanie postaw i umiejętności kontaktu z innymi. Ktoś powie: nas ten problem nie dotyczy, nie mamy w klasie dzieci imigrantów. Jednak kształcenie w sobie kompetencji kulturowych niezbędne jest nie tylko w kontaktach z przedstawicielami innych kultur, ale również z osobami z naszego kręgu kulturowego, którzy żyją, myślą inaczej niż my. Edukację międzykulturową warto rozpocząć od własnego podwórka. W takim samym stopniu jak kontaktów z imigrantami dotyczy ona stosunku do osób niepełnosprawnych, osób żyjących na marginesie społecznym czy dotkniętych biedą. Każdy jest inny. Każdy jest twórcą kultury. Edukacja międzykulturowa w przeciwieństwie do tradycyjnego uczenia „z zewnątrz”, czy też  „z góry”, pozwala uczyć „do środka”, czyli od innych i z innymi.

III. Metody i sposoby pracy
Dla polskiej szkoły priorytety europejskiej edukacji są często prawdziwą rewolucją: akceptacja różnorodności kulturowej, dowartościowanie kultur mniejszości, uwzględnienie pozaszkolnych doświadczeń w procesie uczenia się. Niezwykle pomocne w prowadzeniu zajęć z zakresu edukacji międzykulturowej są aktywizujące metody pracy:

• socjodrama, wchodzenie w role
• metoda projektu 
• debata
• dyskusja 
• bezpośredni kontakt z przedstawicielami danej kultury
• przeprowadzanie wywiadów
• projekty międzynarodowe
• metoda NIKE
• poznawanie zabytków danej kultury i opieka nad nimi
• korespondencja penpal

Na czym polega metoda NIKE?
Jednym ze sposobów rozwijania w uczniach kompetencji kulturowych jest metoda NIKE (Nauczanie interkulturowe w kontekście europejskim), która skupia się na różnorodności obecnej w szkolnej klasie. Różnorodność to nie tylko różnice, ale również podobieństwa.  Uczniowie różnią się między sobą, a w wielu aspektach są do siebie podobni. Wszyscy skądś pochodzą, mają różne umiejętności i różne sposoby wyrażania siebie oraz komunikowania się z kolegami i nauczycielem. NIKE pomaga nauczycielowi zorganizować lekcje w taki sposób, aby wykorzystać obecną w klasie różnorodność, pokazać jej wartość i przekonać, ze jest ona przydatna w nauce i wspólnym działaniu. Każdy uczeń musi popatrzeć na swojego kolegę jako na Innego i uznać go za równoprawnego twórcę kultury. Ważnym aspektem NIKE jest rotacja zadań – w czasie kolejnych spotkań warsztatowych każdy uczeń ma szansę spróbować swoich sił realizując inne zadanie, tak by zarówno on sam jak i jego rówieśnicy mogli odkryć swoje mocne strony.

Cele NIKE to:

• wspólna praca
• patrzenie na rzeczy z różnych perspektyw
• umiejętność prawdziwego słuchania innych 
• komunikowanie swojego zdania 
• akceptowanie zmian i radzenie sobie z tymi zmianami w sposób elastyczny 
• praca i myślenie kreatywne 
• używanie umiejętności posiadanych przez innych...

W Akademii SUS CEO proponuje szkolenie Edukacja interkulturowa - ścieżka do zrozumienia innych, które jest prowadzone w ramach projektu NIKE. Szczegóły na stronie www.ce.org.pl/akademia

Międzynarodowy projekt CLIEC 
Od roku 2002 CEO bierze udział w międzynarodowym projekcie CLIEC ( Nauczanie we współpracy w kontekście europejskim). Celem projektu jest wprowadzenie edukacji interkulturowej, metody NIKE i scenariuszy lekcji NIKE do szkół w Polsce, Islandii i Hiszpanii. Międzynarodowa grupa nauczycieli i trenerów przeszła intensywny, praktyczny trening metody NIKE, zapoznała się ze scenariuszami opracowanymi przez Centrum Edukacji Interkulturowej na Uniwersytecie w Gandawie i zaadoptowała je do warunków edukacyjnych swoich krajów. Opracowane materiały mają służyć do przeszkolenia następnych trenerów i nauczycieli nauczania zintegrowanego.
Opracowane materiały:

• Podręcznik NIKE
• Seria scenariuszy "Świętować razem?"
• Seria scenariuszy "Odkręcona śrubka"
• Seria scenariuszy "Orzeł czy reszka?"
  Autorzy: An Vleurick, Filip Paelman, Cis Verschaeve, Marc Smolenaers, Jos Vanlandschoot, Koen Van Gorp, Gerda Broekmans

IV. Ślady wspólnej przeszłości
Dobrą okazją bezpośredniego spotkania z innymi kulturami może być udział w programie Ślady przeszłości. Młodzi ludzie poszukują w swojej miejscowości ciekawych, ale zapomnianych zabytków i podejmują się ich „adopcji”, otaczają je opieką, zabiegają o renowację. Przywracają pamięć o miejscach i ludziach z nimi związanych. Nieprzypadkowo młodzi tak często wybierają zabytki, pamiątki przypominające o wielokulturowej przeszłości Polski: ewangelickie cmentarze, prawosławne kapliczki, żydowskie synagogi. Podjęcie opieki nad obiektem związanym z kulturą inną niż własna, jest czymś więcej niż przygotowanie czy wysłuchanie referatu na zadany temat. Wykonanie konkretnych działań zawiązanych z „adopcją” zabytku pomaga uczniom nawiązać bezpośredni, emocjonalny kontakt z historią, którą odkrywają. Własne poszukiwania potrafią bardziej oddziaływać na wyobraźnię uczniów niż najlepszy wykład.
Uczniowie:

• wykonują prace porządkowe i próbują zdobyć jak najwięcej informacji o swoim obiekcie,
• docierają do archiwów, dokumentów, bibliotek,
• kontaktują się z ludźmi związanymi z ich zabytkiem,
• dokonują aktu symbolicznej adopcji, który może mieć charakter uroczystości z udziałem lokalnych władz i mediów,
• dokumentują swoje działania, 
• przygotowują różnego rodzaju działania artystyczne i edukacyjne skierowane do rówieśników oraz dorosłych współmieszkańców miejscowości i regionu.

Często opieka nad adoptowanymi zabytkami staje się elementem szkolnej tradycji, a podejmowane przez uczniów działania stale rozwijają w nich chęć poznawania innych kultur, a przez to i tej własnej.

W zależności od wybranego tematu projekt może być realizowany na lekcjach historii, polskiego, geografii, plastyki, w ramach ścieżki regionalnej, może również stanowić ciekawy pomysł na zajęcia pozalekcyjne i koła zainteresowań.

Ślady kultury prawosławia
Już czwarty rok uczniowie zajmują się najstarszą częścią cmentarza prawosławnego
w Brzeźnie (woj. lubelskie). Adopcja zaniedbanego, opuszczonego, zapomnianego cmentarza w Brzeźnie dała początek wielu interesującym działaniom o charakterze wielokulturowym. Uczniowie zorganizowali wystawę prac malarskich, fotograficznych i multimedialnych pt. "Anioł w mojej wyobraźni", przedstawiającą postać anioła w kontekście różnych religii. Urządzili wieczór poetycki oraz wystawę fotograficzną prezentującą dawne cerkwie. Wydali album pt. "Pod kopułami chmur". W tym samym czasie uczniowie z innych klas zrealizowali projekt "Symbolika krzyża", który zakończył się pokazami multimedialnymi i wydaniem albumu. W szkole odbyły się również warsztaty, w których uczestniczyli uczniowie z przygranicznej szkoły w  Zabużu na Ukrainie. W trakcie pobytu goście zwiedzili wystawy związane z czteroletnią realizacją projektu Ślady przeszłości. Koledzy z Zabuża pragną przystąpić do Śladów na swoim terenie...

Ślady kultury ukraińskiej
W ramach projektu „Sąsiedzi” młodzież z Dobrego Miasta (woj. warmińsko-mazurskie) poznawała kulturę mniejszości ukraińskiej, w szczególności obrzędy bożonarodzeniowe oraz wytwory sztuki artystycznej. Młodzi ludzie przeprowadzali wywiady z przedstawicielami mniejszości ukraińskiej zamieszkującymi Dobre Miasto i okolice.  Mieli też okazję poznać kolędy i szczedriłki ukraińskie oraz nauczyć się wyszywania haftem krzyżykowym,  charakterystycznym dla zdobnictwa ukraińskiego. Tę umiejętność wykorzystali przygotowując zaproszenia na finałową prezentację projektu. Spotkanie odbyło się w wigilijnej atmosferze. Były ukraińskie kolędy, potrawy - korowaj i kutia, wystawa wyszywanek wykonanych przez uczennice i przez zaproszonych gości. Pod choinką, zgodnie ze zwyczajem ukraińskim leżała na sianku ikona przedstawiająca Boże Narodzenie. Bezpośredni kontakt z nieznanymi wcześniej mieszkańcami Dobrego Miasta sprawił, że uczniowie zapragnęli głębiej poznać obyczaje i obrzędy ukraińskie, a także inne grupy etniczne, zamieszkujące ich gminę.

Opracowały: Magdalena Dakowska i Monika Koszyńska