I. Dwa zadania PISA’y

Debata
Zarówno przygotowanie badania, jak i późniejsza analiza rezultatów, są dobrą szansą na debatę publiczną prowadzącą do formułowania celów oświatowych i planowania pracy szkoły. Debata odbywa się także pomiędzy krajami - uczestnikami programu. Trzy lata dzielące kolejne pomiary pozwalają na dyskusję na temat celów badania, wskaźników pozwalających ocenić rodzaj i poziom umiejętności najbardziej przydatnych we współczesnym świecie i kluczowych dla rozwoju społeczeństw. Jednym słowem wszystkie państwa umawiają się, co i po co chcą badać, co (i dlaczego właśnie to) uznają za ważne i co potrafią wykorzystać planując cele oświatowe we własnym kraju. Po ogłoszeniu rezultatów pomiaru w kraju powinna się natomiast rozpocząć debata wokół wniosków z badania. Na wszystkich poziomach osoby odpowiedzialne za kształcenie – od pojedynczego nauczyciela do ministra edukacji i instytutów edukacyjnych –  powinny poszukiwać dobrych rozwiązań, dzięki którym w przyszłości wynik mógłby być lepszy.

Pomiar
Badaniem objęci są uczniowie, którzy w danym roku ukończyli 15 lat. Wybrano właśnie ten wiek, ponieważ w wielu krajach jest to zakończenie obowiązkowej edukacji i czas podejmowania ważnych decyzji o dalszym kształceniu lub wyborze zawodu.

Zadania przeznaczone dla uczniów nie są bezpośrednio powiązane z programami szkolnymi. Sprawdza się umiejętność wykorzystania wcześniej zgromadzonej podstawowej wiedzy i wielu umiejętności w możliwie bliskich autentycznym sytuacjach. W każdym z kolejnych cyklów przyjmuje się, że jedna z dziedzin jest dominująca, chociaż bada się także inne. I tak, w roku 2000 wiodącą dziedziną było czytanie ze zrozumieniem, w roku 2003 matematyka i dodatkowo wprowadzone rozwiązywanie problemów, w roku 2006 będzie rozumowanie w naukach przyrodniczych. Testy zawierają wiele pytań otwartych z bardzo starannie opracowanym systemem kodowania odpowiedzi. Konieczność wykorzystywania pytań otwartych wynika z założenia, że sprawdza się bardziej rozwinięte umiejętności rozumowania i twórczego myślenia. Testom towarzyszą kwestionariusze ankiet skierowanych do uczniów i dyrektorów szkół.

Najważniejsze założenia badań

• rygorystyczna metodologia, pozwalająca na porównania i wyciąganie właściwych wniosków praktycznych
• trzyletnie cykle międzynarodowej oceny – szczegółowe śledzenie zmian, jakie zachodzą w krajowych systemach oświatowych
• długotrwałość i rozległość – kształtowanie polityki oświatowej w sposób systematyczny i mocno ugruntowany

II. Rozwiązywanie problemów

Zadania PISA obejmują trzy typy problemów:

• podejmowanie decyzji, kiedy trzeba dokonać wyboru spośród alternatywnych możliwości przy uwzględnieniu wskazanych ograniczeń;
• analizę i konstruowanie systemów, kiedy trzeba określić relację między poszczególnymi elementami lub/oraz zaplanować system uwzględniający te relacje;
• usuwanie nieprawidłowości, kiedy trzeba naprawić wadliwie funkcjonujące urządzenie (system) na podstawie informacji o usterkach.

Zadania PISA są tak skonstruowane, by uczniowie mogli wykazać, że potrafią:

• zrozumieć problem,
• scharakteryzować problem,
• stworzyć reprezentację (zakres) problemu,
• rozwiązać problem,
• podjąć refleksję nad rozwiązaniem,
• przedstawić rozwiązanie problemu.

W zadaniach PISA duży nacisk kładzie się na sprawdzenie poprawności rozumowania, którą można zmierzyć, śledząc proces rozwiązywania problemu przedstawiony przez wykonującego zadanie.

W badaniu w roku 2003 polscy uczniowie uzyskali wynik lokujący ich w środku tabeli wyników. Uzyskali znacznie mniej niż Finlandia, Japonia, Korea czy Nowa Zelandia. Lepszy wynik miały też Czechy, Niemcy Francja czy Węgry. Niepokoi również fakt, że zaledwie 12% uczniów uzyskało wynik wskazujący, że radzą sobie z przeanalizowaniem sytuacji i podejmowaniem decyzji, a także dokonują refleksji oraz wykorzystują informacje na temat zależności występujących w sytuacjach problemowych. Średnia krajów OECD wynosi w tym zakresie 18% uczniów. Aż 18 polskich uczniów nie osiągnęło poziomu minimalnego, czyli w ogóle nie poradziło sobie z nawet nieskomplikowanymi problemami. Wynik tego badania był bardzo silnie skorelowany z wynikiem badania umiejętności matematycznych.

Polscy uczniowie radzili sobie bardzo słabo z zadaniami na najwyższych poziomach trudności. Potrafili wyszukiwać potrzebne informacje, potrafili podjąć decyzję biorąc pod uwagę wskazane ograniczenia, ale nie potrafili już zaplanować działania w sytuacjach złożonych, kiedy trzeba było przeanalizować dane, opracować strategię i zaproponować twórcze rozwiązanie.

Chociaż badanie w zakresie rozwiązywania problemów przeprowadzono dotychczas dopiero raz i nie ma możliwości porównania, można zauważyć, że najlepsze wyniki uzyskiwali w nim ci uczniowie, którzy byli w ogóle najlepsi. Ta umiejętność jest kluczowa dla sukcesów w innych dziedzinach. Skoro polscy uczestnicy badania pokazali, że potrafią zabrać się do rozwiązania problemów, dysponują podstawową wiedzą i umiejętnościami, a następnie pozostawiają problem niedokończony, nierozwiązany, warto uwzględnić nauczanie strategii rozwiązywania problemów oraz krytycznego i twórczego myślenia w opracowywaniu programów i nauczaniu różnych przedmiotów, bo jest to z pewnością umiejętność ponadprzedmiotowa.

III. Matematyka

Znajomość matematyki bada się w programie PISA przy pomocy zadań z obszarów: przestrzeń i kształt (geometria i związki przestrzenne pomiędzy obiektami), zmiana i związki (zależności funkcyjne, zawieranie i podzielność), ilość (obliczenia i wielkości liczbowe, ale też analiza jakościowa, wymagająca zrozumienia wykonywanych obliczeń, szacowania i przybliżania), niepewność (intuicja, przewidywanie rozwiązań i rozważania statystyczne).

Umiejętności opisano w trzech grupach: odtwarzanie (typowe zadania, wymagające użycia wyćwiczonych umiejętności), powiązania (trzeba umieć wybrać pojęcia matematyczne potrzebne do rozwiązania i niekiedy uzasadnić odpowiedź), rozumowanie (twórcze podejście do problemu, matematyzacja i przeprowadzenie rozumowania, uzasadnienie rozwiązanie).

Zadbano też o różnorodność kontekstów, w jakich umieszcza się poszczególne problemy do rozwiązania. Pojawia się kontekst publiczny, osobisty, naukowy, edukacyjny i stosunkowo najrzadziej – zawodowy.
W badaniu umiejętności matematycznych polscy uczniowie w roku 2003 uzyskali wynik w środku skali. Warto jednak pamiętać, że istnieje grupa krajów, które wypadają bardzo słabo (ich uczniowie osiągnęli wyniki znacznie słabsze od czołówki), takie jak Indonezja, Tunezja, Brazylia czy Meksyk. Wobec tego fakt, że nasi uczniowie są blisko średniej nie powinien nikogo zachwycać. Tylko 10% Polaków osiągnęło wyniki na najwyższych dwóch poziomach umiejętności łącznie w skali sześciostopniowej i aż 23% nie przekroczyło progu najniższego poziomu. Nasi uczniowie najlepiej radzili sobie z zadaniami wymagającymi zastosowania gotowego, znanego wzoru, z diagramami, tabelami, wykresami, z określaniem stosunków przestrzennych, z prostą optymalizacją, z prostymi zadaniami kombinatorycznymi.

Stosunkowo niewielu uczniów w Polsce potrafiło przedstawić kompletne rozwiązania, przeprowadzić cały tok rozumowania – od projektowania rozwiązania po sformułowanie własnych wniosków i opinii. Nasi najsłabsi uczniowie są zwykle lepsi od najsłabszych uczniów świata, nasi najlepsi są słabsi od najlepszych.

Badanie pokazało, że polscy uczniowie starają się opanować jak najwięcej materiału pamięciowo, ćwiczą przykłady podobne do tych pokazywanych na lekcjach i nie mają okazji poszukiwać oryginalnych rozwiązań. 40% naszych uczniów nie szuka powiązań matematyki z innymi przedmiotami i ponad połowa nie wie, do czego przyda się szkolna matematyka w codziennym życiu. Czują się niepewnie obliczając zużycie paliwa lub potrzebną do wyłożenia podłogi liczbę kafelków, chociaż rozwiązują sprawnie równania i odczytują tabele. Gorzej niż rówieśnicy wypadają w myśleniu abstrakcyjnym, analizach wieloczynnikowych, wyciąganiu praktycznych wniosków z obliczeń.

IV. Czytanie ze zrozumieniem

Świat poznajemy za pośrednictwem języka, zwykle w postaci zapisanych tekstów. Dlatego też umiejętność czytania  jest podstawowym narzędziem w procesie uczenia się. Oczywiście, nie chodzi tylko o umiejętność rozpoznawania liter i składania słów, ale o czytanie ze zrozumieniem – wyszukiwanie informacji w tekście, porządkowanie ich, zapamiętywanie, wykorzystywanie twórcze i w stosownym momencie. Mogą to być informacje zapisane nie tylko w postaci słów, ale też innych znaków, które niosą potrzebne informacje (symbole, tabele, diagramy, rysunki, formularze). W badaniu PISA sprawdza się obycie z różnego rodzaju pisemnymi przekazami. Sprawdza się ich umiejętność:

• szybkiego i dokładnego wyszukiwania informacji,
• ogólnego rozumienia tekstu, analizy i interpretacji zawartych w nim informacji,
• porównywania informacji zawartych w tekście z wcześniej zgromadzoną wiedzą,
• porządkowania i weryfikowania informacji,
• uzasadniania własnego stanowiska i sposobu interpretacji tekstu.

Porównanie wyników badań polskich uczniów w tej dziedzinie w latach 2000 i 2003 przyniosło miłą niespodziankę. Okazało się, że średni wynik bardzo się poprawił. Był to jeden z najbardziej spektakularnych wzrostów w całości badania. Wprawdzie Polska również w tym badaniu znalazła się w środku stawki, ale wyprzedziła wiele krajów, które poprzednio znajdowały się znacznie wyżej. Tym samym Polska dołączyła do krajów, w których średnia nie różni się bardzo od średniej OECD. Najbardziej poprawiły się wyniki uczniów z dolnych przedziałów, czyli osiągających najsłabsze i średnie wyniki. Wyniki uczniów najlepszych nie zmieniły się w znaczący statystycznie sposób. Liczba uczniów z najsłabszymi wynikami spadła z ponad 21% do 15%. Najlepszych uczniów przybyło - liczba mieszczących się w najlepszej ćwiartce wzrosła z niespełna 11% do ponad 13%, a to już blisko średniej dla OECD (14,1%). Ponieważ korzystna zmiana w grupie najsłabszej nie dokonała się kosztem najlepszej, tego wyniku używa się jako głosu w dyskusji, że nie trzeba w oświacie dokonywać dramatycznego wyboru, czy poświęcić uwagę najlepszym, czy skoncentrować się na najsłabszych. Okazuje się, że nie trzeba dokonywać takiego wyboru i dobra szkoła może dobrze uczyć każdego ucznia.

Znaczącą zmianę wyników w tym obszarze wiąże się zarówno z faktem wprowadzenia gimnazjum i egzaminów zewnętrznych, jak i zmianom stylu pracy z tekstem, co wiąże się obydwoma tymi czynnikami. Nowe programy i podręczniki kładą znacznie większy nacisk na tę umiejętność, zawierają wiele ćwiczeń kształcących umiejętność wyszukiwania informacji i interpretowania ich. Warto jednak z pewnością poszerzać repertuar ćwiczeń, zadań i pytań do uczniów wymagających operacji umysłowych także na wyższych poziomach – w przypadku czytania ze zrozumieniem zwłaszcza refleksji i oceny uzyskanych informacji.

Warto też zauważyć, że, o ile Polska w roku 2000 była wśród krajów o największym zróżnicowaniu między szkołami, o tyle w roku 2003 to zróżnicowanie bardzo się zmniejszyło, a powiększyły się różnice w obrębie jednej szkoły. To także efekt wprowadzenia gimnazjów.

W 2000 roku do ćwiartki obejmującej szkoły z najsłabszą średnią wyników uczęszczało aż 79% uczniów z najsłabszej ćwiartki, w roku 2003 tylko 49%. Zarazem aż 8,5% uczniów z najsłabszej ćwiartki znalazło się w 2003 roku w najlepszych szkołach, podczas gdy w roku 2000 było ich tylko 0,7%. Te dane pokazują, że uczniowie w naszych szkołach są znacznie bardziej wymieszani niż byli i  że przynosi to dobre rezultaty.

V. Nauki przyrodnicze

W roku 2006 rozumowanie w naukach przyrodniczych będzie główną dziedziną badaną testami PISA. Uznano, że współczesny człowiek musi umieć wykorzystać wiedzę z innych dziedzin (także, tę badaną w programie – czytanie ze zrozumieniem, matematyka, rozwiązywanie problemów) do oceny i interpretacji zjawisk w otoczeniu przyrodniczym. Ocenie w badaniu podlega nie tyle znajomość samych dziedzin  (fizyki, chemii, biologii, geografii, astronomii) ale wykorzystanie wiedzy przedmiotowej w bliskich życiu codziennemu sytuacjach. Proponowane konteksty zadań często powiązane są z troska o przyrodę i przyjmowaniem odpowiedzialności za własne zdrowie i dobra kondycję środowiska przyrodniczego. Wiedza i pojęcia z zakresu wskazanych nauk są sprawdzane tak, aby pozostawały w związku z życiem, aby odnosiły raczej do procesów i zjawisk nie pojedynczych informacji z poszczególnych dziedzin. Problemy są dobierane tak, aby nie były kontrowersyjne i były trwale obecne w nauce.
Zadania polegają na:

• opisie, wyjaśnianiu i przewidywaniu zjawisk przyrodniczych,
• rozumieniu dociekań i analiz naukowych,
• interpretacji danych i wniosków z zakresu nauk przyrodniczych.

Dotyczą:

• nauki o życiu i promowaniu zdrowia,
• nauki o Ziemi i środowisku,
• nauk stosowanych w technologii.

W przypadku tego badania nie zdefiniowano z góry poziomów trudności, ale na podstawie wyników można powiedzieć, że najlepsi uczniowie (uzyskujący najwięcej punktów) wykorzystują lub tworzą modele do przedstawiania hipotez, analizują dociekania naukowe, porównują dane, potrafią porównać i ocenić różne argumenty naukowe. Uczniowie w środku skali formułują hipotezy, stawiają pytania naukowe, wyszukują informacje użyteczne w argumentacji naukowej, oceniają i wyciągają wnioski. Najsłabsi ograniczają się do podania informacji, niekiedy umieją jej użyć do oceny sytuacji.

I w tym badaniu polscy uczniowie znaleźli się ze średnim wynikiem w pobliżu średniej OECD. Ciekawe jest porównanie polskich wyników z obu lat badania. Mówi ono, że najsłabsi z uczniów pozostali w tym samym miejscu na skali, natomiast znacząco poprawili się najlepsi z naszych uczniów, co przyczyniło się do wyraźnej poprawy naszej średniej.

VI. PISA a inne przedmioty – umiejętności ponadprzedmiotowe

Badania PISA w zasadzie nie są badaniami sprawdzającymi tylko umiejętności przedmiotowe. Każdy z testów jest w istocie interdyscyplinarnym sprawdzianem przygotowania do życia i do dalszej nauki. Są one powiązane ze sobą wzajemnie i dobrze identyfikują kluczowe umiejętności przydatne współczesnemu człowiekowi. Dlatego też na rezultat składa się praca całej oświaty, nie tylko nauczycieli matematyki, polskiego i biologii i nie tylko nauczycieli gimnazjum, do którego uczęszczają badani uczniowie.

Często najważniejsze umiejętności kształcą uczniowie realizując ponadprzedmiotowe projekty edukacyjne, kiedy uczą się planować, rozwiązywać problemy, opracowywać modele, podejmować decyzje, poszukiwać informacji. Również w ramach nauczania przedmiotów szczególne znaczenie mają te zajęcia, które pozwalają nie tylko na gromadzenie wiedzy deklaratywnej, ale też na poznawanie procedur i wykorzystanie zgromadzonej i uporządkowanej wiedzy w sytuacjach modelujących autentyczne zastosowania poza szkołą lub rzeczywistym działaniu.

Programy CEO a program PISA

• Szkoła z klasą, LEGO COGITO AGO (czytam, myślę, działam)
• PBL (nauczanie metodą rozwiązywania problemów)
• Warsztaty z „Wiedzą i Życiem”
• Metoda projektów
• Uczyć dobrze i do egzaminu

Opracowała Grażyna Czetwertyńska na podstawie materiałów Programu PISA i artykułów
„Wyniki badania 2003 w Polsce” (M. Federowicz, A Romaniuk, Z. Marciniak, B. Ostrowska)