Nie znajdziemy chyba szkoły, która działa w próżni, w ogóle bez planów pracy. Można jedynie zadać sobie pytanie, czy plan, którym dysponujemy nas zadowala. To refleksja oczywista, ale warta przypomnienia, gdy zamierzamy dokonać zmian w działaniu szkoły, wprowadzamy nowe pomysły lub modyfikujemy procedury planowania pracy szkoły. Obowiązek opracowywania planów nakładają też obowiązujące przepisy. Z punktu widzenia szkoły najważniejsze jest, aby plan pozwalał na realizację własnych zamierzeń, zadań możliwie najbliższych potrzebom szkoły i najskuteczniej prowadzących do rozwoju szkoły. Plany powstające w szkołach powinny uwzględniać zarówno kontekst lokalny, wnioski z diagnozy sytuacji, jak i standardy przedstawione w załączniku do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 23 kwietnia 2004 r. (poz. 845) Standardy oceny jakości pracy szkół i placówek.
 Starannie opracowany plan, któremu towarzyszy przemyślany system monitorowania i ewaluacji, jest niezbędnym składnikiem systemu zapewniania jakości.
 
I. PO CO PRZYGOTOWYWAĆ PLAN ROZWOJU SZKOŁY?

• Tylko dzięki opracowaniu porządnego planu mamy szansę na realizację wizji i wypełnianie misji szkoły.
• Plan jest rodzajem kontraktu grupowego dla wszystkich podmiotów szkoły.
• Jeśli oparty jest na dobrej ocenie sytuacji, rozpoznanych warunkach działania i diagnozie stanu, umożliwia projektowanie kierunków dalszego rozwoju.
• Dobra, planowa organizacja pracy sprzyja realizacji podstawowych zadań, podnoszeniu wyników oraz poprawie jakości działania szkoły.
• Plan pozwala uwzględnić potrzeby i aspiracje pracowników szkoły, sprzyja skorelowaniu własnego rozwoju zawodowego z potrzebami szkoły.
• Dzięki planowi praca jest lepiej zorganizowana, a zadanie rozłożone równomiernie pomiędzy wszystkich pracowników.
• W pracę szkoły można zaangażować wszystkich zainteresowanych, pozyskiwać sojuszników, budować lokalną koalicję na rzecz szkoły.
• Planowanie pozwala na kształtowanie polityki kadrowej i tworzenie bazy materialnej.
• Umożliwia planowanie wydatków oraz poszukiwanie środków dodatkowych na realizację zadań (ubieganie się o dotacje na poszczególne zadania i granty).

Poniżej przedstawiamy propozycję kolejnych kroków w tworzeniu planu pięcioletniego i planów rocznych rozwoju szkoły. Należy pamiętać, że procedura ta w żadnym przypadku nie zakłada odrzucenia tego, co stanowi dobre doświadczenie z przeszłości, dotychczasowych, wypracowanych w szkołach planów działania, lecz zachęca do krytycznej ich analizy, uzupełniania i poprawiania.

II. PLAN NA PIĘĆ LAT

1. Pierwszym krokiem w przygotowaniu pięcioletniego planu rozwoju szkoły powinno być zdefiniowanie priorytetów pracy szkoły na kolejne pięć lat. Priorytety te nazywane dalej będą zadaniami szkoły i w proponowanym przez nas szablonie zostaną wpisane do kolumny nr 2.
Priorytety powinny pokazywać, co szkoła chce osiągnąć w różnych obszarach swojej pracy. Można o nich myśleć jako celach pracy szkoły. Źródła informacji, na podstawie których zespoły szkolne podejmują decyzje o tym, jakie zadania chcą realizować w kolejnych pięciu latach, to:

• wyniki samooceny prowadzonej zbiorowo dla całej szkoły i indywidualnie przez nauczycieli (wewnętrzne mierzenie jakości), 
• analiza potrzeb szkoły, wynikających z warunków społecznych i demograficznych, 
• wyniki zewnętrznego mierzenia jakości i sugestie wizytatora, priorytety kuratorium (w danym województwie), 
• standardy MENiS, 
• wnioski wynikające z przyjętej przez samorząd terytorialny lokalnej polityki oświatowej, wnioski z dyskusji prowadzonych z nauczycielami, rodzicami i uczniami, 
• tradycje szkolne i cele lub priorytety szkoły z przeszłości.

Analiza tych źródeł jest częścią pracy diagnostycznej, podejmowanej w szkole przed opracowaniem planu i później w czasie bieżącej i końcowej oceny rezultatów. Po zebraniu wszystkich materiałów przygotowuje się zwykle raport o pracy szkoły, w którym zamieszczone zostaną wyniki wszystkich przeprowadzonych analiz, ankiet, wywiadów itp.

2. Drugi krok to analiza wybranych do realizacji zadań szkoły przez porównanie ich ze standardami MENIS (patrz załącznik do rozporządzenia z 23 kwietnia 2004 r.). To powinno pomóc uporządkować wybrane przez szkołę zadania. Załącznik pełni właśnie taką rolę – porządkującą i pomocną w przyglądaniu się całej szkole, wszystkim dziedzinom jej działania. Wydaje się oczywiste, że pełny plan powinien w zrównoważony sposób dotyczyć wszystkich istotnych aspektów pracy. Ponieważ szkoły zostały zobowiązane do tego rozporządzeniem, należy już na etapie planowania zastanowić się, jak ich działania odnoszą się do poszczególnych obszarów tam wskazanych.

Przygotowując pięcioletni plan rozwoju szkoły warto więc się upewnić, że wybrano zadania do zrealizowania w każdym z obszarów przedstawionych w załączniku do rozporządzenia. Z drugiej strony, ze względu na wszystkie pozostałe źródła planu i potencjalne wyniki diagnozy sytuacji szkoły, jest oczywiste, że uwaga szkoły może i powinna koncentrować się na poszczególnych dziedzinach, uznanych za najistotniejsze.

3. Trzeci krok to ogólne określenie spodziewanych efektów. Należy dążyć do określenia jak najbardziej mierzalnych efektów. Staranność i szczegółowość opisu przewidywanych rezultatów pomoże szkole określić stan wykonania i sprawnie ocenić skuteczność działań. Przyda się też przy modyfikowaniu planu i w dalszym planowaniu. Jeśli uda się opisać efekty bardzo dobrze i wskazać dokładne kryteria sukcesu do każdego założonego efektu, bardzo łatwo będzie zaprojektować sposoby monitorowania (czyli po prostu przyglądania się) funkcjonowania szkoły oraz badania końcowego, które pomoże nam odpowiedzieć, czy nam się udało, czy idziemy w dobrym kierunku.

4. Krok czwarty to ustalenie terminów, a raczej kolejności realizacji zadań i wyznaczenie lat, w których dane zadanie będzie przedmiotem szczególnej uwagi (rok pierwszy lub drugi i trzeci itp.) oraz ustalenie, jeśli to jest możliwe, kto może się tym konkretnym problemem zająć (osoby odpowiedzialne).

III. ZAPISYWANIE PLANU
Wszystkie ustalenia należy wpisać w podaną poniżej tabelę, porządkującą prezentację pięcioletniego planu rozwoju szkoły. Istnieje wiele różnych i jednocześnie prawidłowych sposobów na organizację i przedstawienie planów szkoły. Można zwiększać liczbę kolumn
i proponować dodatkowe kategorie lub zmieniać nazewnictwo. Tabela umieszczona poniżej jest jedynie przykładem i najprostszym z możliwych sposobów dokumentowania planowania 

Wprowadzenie:
1. autorzy, data powstania,
2. podstawa prawna,
3. wizja i misja szkoły,
4. źródła, czyli w jaki sposób wybraliśmy zadania szkoły.

   
Do planu w formie tabeli można dołączyć załączniki w zależności od potrzeb szkoły.

IV. PLAN NA ROK

Największa część pracy niezbędnej przy konstruowaniu całościowej, strategicznej, wizji szkoły, odpowiednim rozłożeniu akcentów, wyznaczeniu kierunków działań zostanie wykonana przy tworzeniu planu pięcioletniego. Przygotowanie planu rocznego polega na uszczegółowieniu pierwszego etapu pracy - opracowaniu konkretnych sposobów realizacji wybranych przez szkołę zadań. Każde zadanie powinno mieć swój własny plan realizacji.

1. Pierwszy krok to wymyślenie konkretnych działań, przy pomocy których chcemy osiągnąć cel, czyli zrealizować wybrane zadanie (zadania te znajdują się już w szkolnym pięcioletnim planie rozwoju w kolumnie 2, w tym planie wskazano też, kiedy zadanie będzie realizowane). Najlepiej, aby nauczyciele pracowali nad tym w zespołach, a następnie wspólnie decydowali, które z nich są kluczowe dla powodzenia w realizacji misji i wizji szkoły, najbardziej adekwatne do jej aktualnych potrzeb i możliwości, o tym, które niosą obietnicę sukcesu, które naprawdę przybliżą ich do realizacji większego zadania.

Jeśli, na przykład, jednym z wybranych zadań szkoły jest stworzenie w szkole atmosfery wspierającej uczenie się, nauczyciele mogą dojść do wniosku, że możliwe są różnorodne formy działania, które ułatwią jego realizację. Wśród pomysłów pojawić się mogą: uczestniczenie nauczycieli w szkoleniach podnoszących kompetencje z zakresu nauczania, stosowanie nowych sposobów motywowania uczniów na wszystkich lekcjach, organizowanie akcji (np. szkolnych olimpiad) zwiększających zainteresowanie uczniów nauką, prowadzenie debat szkolnych, dotyczących celów edukacyjnych uczniów i wiele innych. Dyrektor z nauczycielami muszą zatem wybrać takie, które wydają im się najbardziej właściwe dla ich uczniów i szkoły.

2. Drugi krok to ustalenie osób zaangażowanych w poszczególne działania oraz daty zakończenia działań.

3. Trzeci krok to ustalenie osób odpowiedzialnych za koordynowanie i monitorowanie danego działania oraz opracowanie sposobów i terminów tego monitorowania.

Wszystkie ustalenia wpisujemy w formularz planu rocznego zgodnie z nazwami poszczególnych kolumn. Dla każdego zadania warto przygotować ponadto prosty osobny formularz, który stanowić będzie przewodnik dla wszystkich zainteresowanych podczas realizacji zadania. To bardzo ułatwia pracę poszczególnych zespołów zadaniowych. Każdy zespół ma wówczas własny plan, który jest jakby kartką z dużego, szczegółowego planu szkoły. Na początku każdego formularza wpisujemy nazwę zadania oraz standard MENiS, który realizacja zadania pomoże osiągnąć.

Repertuar zadań szczegółowych zadań i projektów, które można zaproponować do realizacji w poszczególnych działach jest ogromny i powinien być dobrany stosownie do zainteresowań i możliwości wykonawców, tak, aby plan szkoły stał się planem działania każdego ucznia i nauczyciela. Poniżej prezentujemy przykłady projektów zaproponowanych w planach rozwoju szkół uczestniczących w programie „Szkoła marzeń”:

Diagnozowanie i planowanie pracy szkoły oraz wprowadzanie lub doskonalenie systemu zapewniania jakości szkoły wspomaga program Centrum Edukacji Obywatelskiej SUS (Szkoła ucząca się).

Opracowanie: Grażyna Czetwertyńska

W tekście wykorzystano materiały SUS (www.ceo.org.pl),
plan Gimnazjum w Niepołomicach,
projekty rozwoju szkół ze „Szkoły marzeń” – Gimnazjum w Jerzmankach,
Gimnazjum Publicznego w Lamkach, Szkoły Podstawowej w Klęce.