Kto co robi?
Drogi nauczycielu! W każdym projekcie jest mnóstwo do zrobienia, ale pamiętaj - nie wszystko musisz robić sam, a nawet nie powinieneś. Większość zrobią uczniowie (U), pomoże dyrekcja szkoły (D) i Rada Pedagogiczna (RP), zaangażują się rodzice uczniów (R), władze gminy (G), media (M). Oto sugestie, jak podzielić pracę. Twoją literką jest oczywiście N.

Karta pracy zespołu - role i zadania
Nauczycielu, uczniowie! Przystępując do projektu, powinniście precyzyjnie podzielić role i zadania. Inaczej odpowiedzialność może się rozmyć, a lider – bądź nauczyciel – będzie musiał wszystkiego pilnować sam. Możecie posłużyć się, na przykład, taką „Kartą pracy zespołu". Precyzuje ona odpowiedzialność za kolejne zadania, przypomina o terminach ich wykonania, wymienia potrzebne materiały, a także zostawia grupie możliwość oceny wykonania zadań.
Uwaga! Ostatni pomysł jest ryzykowny, można go wprowadzić tylko w dobrze zintegrowanej grupie, gdzie wysoki jest poziom bezpieczeństwa

Spotkanie od A do Z
Jak powinny wyglądać spotkania waszego zespołu, by były i efektywne, i przyjemne? Jak zorganizować spotkanie dla mieszkańców miasta zainteresowanych sprawą, którą się zajmujecie?

• Zawiadomcie wszystkich z odpowiednim wyprzedzeniem. Pamiętajcie o gościach - może chcielibyście zaprosić na swoje spotkanie kogoś spoza zespołu?
• Określcie swoje role - na kolejnych spotkaniach możecie się nimi powymieniać. Ustalcie, kto prowadzi spotkanie, kto notuje jego przebieg i kto występuje w roli eksperta, a kto zwykłego członka zespołu.
• Na początku spotkania ustalcie jego przebieg. Uwzględnijcie uwagi i propozycje uczestników.
• Jeżeli mają być podejmowane decyzje, ustalcie, jak to robić. Głosowanie zwykłą większością? Wymagana większość 2/3?
• Zaczynajcie punktualnie (dopuszczalne opóźnienie to najwyżej kilka minut). Określcie godzinę zakończenia i starajcie się tego trzymać - jeśli nie zdążycie wszystkiego omówić, umówcie się na kolejne spotkanie.
• Po spotkaniu zostawcie po sobie porządek.

Bez sojuszników nie dacie rady
Największe szanse mają projekty, które zdobędą poparcie waszej lokalnej społeczności: organizacji, mediów, prywatnych przedsiębiorców, władz gminy czy powiatu (uczciwy lobbing w słusznej sprawie jest całkowicie uprawniony!), a przede wszystkim zwykłych obywateli.
Sojusznicy mogą wiele - użyczą sali, podarują papier ksero, sfinansują zakup piłek do nogi...
Jak do nich dotrzeć z informacją, że chcecie coś zrobić? Oto kilka sposobów:

• umówcie się na spotkanie z osobami, na których wam zależy (wójt, ksiądz, nadleśniczy)
• zorganizujcie wystąpienia publiczne (np. na zebraniu rady miejskiej, w czasie festynu na rynku)
• użyjcie ulotek i plakatów 
• udzielajcie wypowiedzi dla radia czy telewizji, piszcie do gazet 
• wypowiadajcie się na forum internetowym
• piszcie apele, petycje do władz
• zorganizujcie manifestację, pikietę

Warunki sukcesu
Nauczycielu! Aby społeczne działanie grupy twoich uczniów się udało, trzeba:
1. rozpoznać autentyczne potrzeby osób (środowiska), do których ma być skierowane
2. znaleźć partnerów i sojuszników
3. dobrze wszystko zaplanować i przygotować
4. uwzględnić możliwości uczniów, ich wiedzę, ograniczenia czasowe itp.
5. wierzyć, że potrafią się zmobilizować i liczyć, że zaskoczą nawet ciebie
6. powiązać projekt ze szkolnym programem
7. włączyć uczniów w pracę na każdym etapie – przygotowania, działania, oceny.

Skąd zdobyć pieniądze?
W niemal każdym projekcie prawie ciągle brakuje pieniędzy, a nawet jeżeli jest ich dosyć, zwykle okazuje się, że wydatki są większe i jednak brakuje. Oto sześć sposobów na ich zdobycie:

• Sponsorzy - szukajcie głównie wśród prywatnych przedsiębiorstw
• Zbiórka wśród znajomych (nie wymaga zezwolenia)
• imprezy charytatywne (dochód z biletów) 
• zbiórki publiczne zbiórka do zamkniętych puszek, sprzedaż cegiełek, chodzenie od drzwi do drzwi, organizowanie aukcji lub loterii, zbiórka telefoniczna, zbiórka poprzez internet, zbiórka listowna, apele w prasie, radiu czy telewizji itp. - wszystko to wymaga zezwolenia
• Możecie je też zarobić prowadząc uczniowską działalność gospodarczą, np. sprzedając własnej roboty kartki świąteczne, sprzątając ogród sąsiadów itp.
• Granty - gdy projekty są większe i długotrwałe, możecie zwrócić się do programów unijnych, np. PHARE, do samorządowej lub rządowej administracji (konkursy dotacyjne), do fundacji. Trzeba jednak napisać dobry wniosek o dotację, a to wyższa szkoła jazdy.

Jak wejść na łamy?
Trudno skutecznie działać bez wsparcia mediów. Dzięki nim wiadomość o waszej inicjatywie dotrze do wielu osób, one też mogą zachęcić (lub zniechęcić) sponsorów i sprzymierzeńców. I dlatego: 

• przygotujcie listę lokalnych gazet, rozgłośni radiowych, stacji TV i ustalcie, kto gdzie będzie dzwonił.
• Nawiążcie kontakt z konkretnymi dziennikarzami zajmującymi się daną dziedziną
• notatka dla mediów musi zawierać tylko najważniejsze informacje o celu projektu i o tym, jak chcecie go zrealizować. Popracujcie nad jej atrakcyjną formą. 
• media szukają informacji aktualnych, zaskakujących, kontrowersyjnych, istotnych dla wielu ludzi. Musicie ich czymś zaintrygować, np. zorganizować happening.
• media szybko się nudzą. Szukajcie nowych podtematów czy przykładów, nowych form ekspresji,
• gdy przedsięwzięcie trwa dużej, wybierzcie „korespondenta”, który będzie regularnie dostarczał mediom krótkie „newsy".

18 tematów:
Nauczyciele, uczniowie. Co by tu razem zrobić pożytecznego, sensownego? Pomyślicie przede wszystkim o tym, co dzieje się w najbliższej okolicy. I słusznie. Pomyślcie np., jak: 

• Pomalować tanio i ładnie szkołę? 
• Zapewnić bezpieczeństwo w czasie dyskoteki? 
• Koordynować pomoc dla chorego? 
• Lepiej wykorzystać po lekcjach pracownię informatyczną? 
• Rozwiązać problem znęcania się nad kolegami w szkole? 
• Sprawić, by na szkolnym trawniku coś zaczęło wreszcie rosnąć? 
• Rozwiązać problem ściągania? 
• Zwalczać narkomanię... w szkole.? 
• ...w mieście? 
• Skutecznie chronić prawa ucznia? 
• Zmniejszyć zużycie wody w szkole? 
• Ocalić żaby w wysychającym stawie?
• Może jednak sięgnięcie po tematy ogólnokrajowe? 
• Zachęcić młodych do udziału w życiu publicznym? 
• Zwiększyć udział kobiet w życiu publicznym? 
• Sprawić, by koledzy z krajów UE wiedzieli więcej o Polsce? 
• Pomóc uchodźcom w Polsce?
• A może wciągną was sprawy globalne? 
• Jak pomóc głodującym w Afryce? 
• Zebrać pieniądze na ofiary kataklizmu np. tsunami w Azji?

II. ...w małej ojczyźnie
W działaniach dla „małej ojczyzny", które opisujemy, wyjątkowo często powtarza się motyw, jak z raperskiej piosenki: pusto, szaro, no i brak widoków. Te nasze małe ojczyzny są wciąż pustawe. Ale rodzi się w nich niesamowita energia, by oswoić jakieś miejsca, gdzie można by coś robić sensownego dla siebie (jeździć na rolkach, wędrować po lasach, szyć fantazyjne ubrania) i dla innych (choćby „komnatę radości"  w dziecięcym szpitalu). Rozróżnienie dla siebie - dla innych bezustannie się zresztą zaciera, i dobrze. Tu i ówdzie młodzi szukają śladów przeszłości swej małej i dużej ojczyzny np. wpatrując się w ślady (po mieczu?) na krzyżu pokutnym, który objęli opieką.

Młodzi obywatele działają
W każdej, nawet najlepiej zorganizowanej społeczności są rzeczy, które można poprawić. Pomyślcie, co powinno się zmienić w waszej miejscowości. Skupcie się na tym, co ważne i możliwe. Sprawdźcie, ile możecie osiągnąć, działając razem!" - apelowali do uczniów i nauczycieli organizatorzy programu Młodzi Obywatele Działają (w skrócie MOD) z Centrum Edukacji Obywatelskiej. A odzew? Oto kilka przykładów - najpierw z ubiegłych lat (program działa od 1998 roku), potem projekty najświeższe, dopiero rozpoczęte.
 Skatepark. Grupa młodzieży z Zespołu Szkół im. C.K. Norwida z Częstochowy postanowiła walczyć z zakazem jeżdżenia na rolkach w okolicy Pomnika Pamięci Narodowej. Niewątpliwie nie uzyskaliby zgody na budowę skateparku, gdyby nie współpraca z radą miasta i nagłośnienie sprawy w prasie lokalnej.
Po prostu go umyli. Gimnazjaliści z Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki w Łodzi umyli pomnik swego patrona. Wzbudzili ogólne zainteresowanie przechodniów, poruszona była opinia publiczna. Pisała o nich „Gazeta Wyborcza”.

Pomóż koledze. Uczniowie z Gimnazjum w Radzikach Dużych zorganizowali pomoc kolegom i koleżankom mającym trudności w nauce. Stworzyli bazę danych osób potrzebujących pomocy oraz tych, którzy tej pomocy mogliby udzielić.

Graffiti. Uczniowie Gimnazjum nr 25 z Wrocławia w projekcie „Graffiti” chcieli przywrócić czystość ścianom budynków w otoczeniu szkoły. Jednak z badań opinii publicznej, także wśród osób starszych, wynikło, że większości podobają się te „malowidła”, jeśli są dobrze wykonane. Dlatego uczniowie zaczęli walczyć nie o czyste ściany, ale o pozwolenia na twórczość dla tych młodych artystów.

 Nie sprzedawać nieletnim. Uczniowie z Gimnazjum w Dębnicy Kaszubskiej uznali, że dużym problemem jest sprzedaż alkoholu i papierosów niepełnoletnim. Chcieli się dowiedzieć, czym dokładnie zajmuje się Komisja ds. Przeciwdziałania Alkoholizmowi. Pierwszym krokiem było spotkanie z przedstawicielami tej Komisji, z pedagogiem szkolnym oraz przewodniczącym posterunku policji. Okazało się, że Komisja ma mało informacji na temat nadużywania alkoholu przez młodzież. Zdecydowali się przeprowadzić akcję uświadamiającą zagrożenia z nadużywania alkoholu i palenia papierosów nie tylko wśród swoich rówieśników, ale także dorosłych.
 O innych ciekawych projektach i wskazówkach dla „młodych obywateli" czytaj na stronie programu Młodzi obywatele działają: www.ceo.org.pl/mod

Młodzieżowe miniprzedsiębiorstwo
W ramach tego programu edukacji ekonomicznej uczniowie szkół ponadgimnazjalnych prowadzą całkiem realną firmę na terenie szkoły. Młodzi sami określają strukturę organizacyjną przedsiębiorstwa, gromadzą kapitał, wymyślają produkt, organizują proces produkcji i sprzedaży, prowadzą badania marketingowe, dokumentację finansową i odprowadzają podatki (funkcje urzędu skarbowego i ZUS pełni rada rodziców). Korzystają z materiałów przygotowanych przez Fundację Młodzieżowej Przedsiębiorczości (www.junior.org.pl), która rzecz organizuje. Młodzi przedsiębiorcy są zobowiązani przedstawiać sprawozdania ze swojej działalności przed "radą nadzorczą" złożoną z nauczyciela opiekuna oraz Fundacji. Wszystkie miniprzedsiębiorstwa prezentują swe wyniki na ogólnopolskim konkursie, a najlepsi młodzi biznesmeni pokazują swoją firmę podczas europejskiego finału.

Marzenia o lepszym świecie
Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży od lat wspiera lokalne inicjatywy młodych ludzi. Można się do nich zgłaszać o dotacje. Oto kilka przykładów i cytatów z wniosków o dotacje.
Komnata Radości. „Samarytanie” z Radomia od dwóch lat chodzą do miejskiego szpitala jako wolontariusze, by umilić dzieciom pobyt na oddziale. Postanowili stworzyć miejsce, w którym dzieci mogłyby zapomnieć o swojej chorobie. W „Komnacie Radości” młodzi chcą organizować zabawy edukacyjne, zajęcia muzyczne, a także mikołajki, wykonywanie kart świątecznych i ozdób choinkowych.
Kreuj Swój Świat. Młodzieżowa Grupa Inicjatyw Twórczych TATANKA 2 z Żuromina chce rozwijać kreatywność młodych. Zauważyli, że wielu młodych ludzi projektuje własne ubrania, jednak nie mogą sobie pozwolić na rozwój ze względu na brak materiałów i narzędzi. Dotację przeznaczyli na zakup materiałów, takich jak dżins, tiul, skóra, tafta, oraz nici, igieł, guziki, nożyczek, cekinów, koralików, wełny oraz wielofunkcyjnej maszyny do szycia.
 Lazurowo, czyli bezpiecznie i fajnie. Koło Ekologiczne „Robaczek” w Puszczy Mariańskiej w powiecie żyrardowskim chce stworzyć Lazurowo - miejsce do nauki i wypoczynku na świeżym powietrzu, ulokowane przy przystanku autobusowym. Dzięki temu młodzież ze szkoły podstawowej i gimnazjum (razem ok. 400 uczniów) oraz liceum ogólnokształcącego (300) będzie mogła bezpiecznie oczekiwać na autobus.