Jak wykorzystać wyniki egzaminów?

Informacja o wynikach, jakie osiągnęli uczniowie na egzaminie zewnętrznym, powinna zostać przez szkołę dobrze wykorzystana. Ktoś, kto zmierzy temperaturę i dowie się, że ma gorączkę, nie odniesie z tej wie-dzy żadnej korzyści, jeśli nie zacznie się leczyć. Także pełne informacje o rezultatach egzaminów uczniów mogą przynieść pozytywny skutek tylko wtedy, gdy szkoła będzie w stanie właściwie je wykorzystać. W planowaniu pracy szkoły można uwzględnić zarówno wnioski płynące z analizy wyników uczniów kończących szkołę, jak też wyników uzyskanych na zakończenie poprzedniego etapu przez uczniów przyjętych do pierwszej klasy.

I. Kilka wskazówek 
1) Szkoła powołuje zespół nauczycieli, których zadaniem jest interpretowanie i koordynowanie działań służących wykorzystaniu wyników egzaminu dla poprawy pracy szkoły.
2) Szef zespołu i jego członkowie kompletują następujące materiały:
- arkusze egzaminacyjne z ostatniego egzaminu,
- kartoteki testów (wykazy umiejętności sprawdzanych poszczególnymi zadaniami arkusza),
- karty odpowiedzi i schematy punktowania,
- informacje o wynikach absolwentów szkoły uzyskane z OKE.
3) Zespół opracowuje materiały i udostępnia je radzie pedagogicznej.
4) Nauczyciel, który ma rozmawiać z uczniami i rodzicami o wynikach sprawdzianu czy egzaminu, musi dobrze wiedzieć, o czym mówi. Aby tak się stało, nauczyciele powinni rozwiązać (indywidualnie lub grupowo) wszystkie zadania z arkusza egzaminacyjnego, dyskutując nad możliwymi odpowiedziami i różnymi sposobami rozwiązania zadań. Rozwiązując zadanie można albo samodzielnie zastanawiać się, jaką umiejętność ono mie-rzy albo sięgnąć po kartotekę testu. Testy egzaminacyjne można znaleźć na stronie internetowej Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.
5) Po egzaminie, ale jeszcze przed otrzymaniem wyników warto rozwiązać z uczniami zadania egzami-nacyjne jeszcze raz -  niektóre z zadań także z uczniami klas młodszych. Można też opracować plakaty ukazują-ce najistotniejsze elementy wybranych zadań, tak, aby uczniowie zobaczyli, co trzeba wiedzieć i umieć, aby dobrze rozwiązać zadania.
6) Ciekawym i kształcącym pomysłem jest zachęcenie uczniów i nauczycieli, by spróbowali przewidzieć wyniki sprawdzianu kompetencji (egzaminu gimnazjalnego). Uczeń może prognozować wynik punktowy, pamię-tając, jak rozwiązał poszczególne zadania i znając prawidłowe odpowiedzi.

II. Co robi zespół?
Zespół nauczycieli, którego zadaniem będzie omówienie wyników sprawdzianu czy egzaminu gimna-zjalnego od początku pilotuje prace związane z odebraniem wyników od komisji, ich analizą i wyciąganiem wniosków. Powinien też koordynować dyskusje nauczycieli na ten temat, planowanie i wprowadzanie do prakty-ki szkolnej zaproponowanych zmian. Warto zatem zadbać, by był to zespół złożony z pedagogów odpowiednio przygotowanych merytorycznie i metodycznie. Powinni oni posiadać (lub zdobyć już w trakcie pracy zespołu) umiejętności w zakresie podstaw pomiaru dydaktycznego i rozumienia miar statystycznych, stosowanych przez okręgowe komisje egzaminacyjne w informatorach i raportach.

III. Co wynika z wyników?
Na zakończenie szkoły podstawowej uczeń otrzymuje pisemną informację o wyniku sprawdzianu w po-staci liczby punktów uzyskanej w pięciu kategoriach umiejętności (czytanie, pisanie, rozumowanie, korzystanie z informacji, wykorzystywanie wiedzy w praktyce) oraz sumy punktów z całego sprawdzianu  (przy 40 punktach możliwych do uzyskania). Suma punktów to „surowy wynik” ucznia.
W gimnazjum informacja obejmuje sześć kategorii umiejętności. Dwie pierwsze sprawdzane są podczas części humanistycznej egzaminu (czytanie i odbiór tekstów kultury, tworzenie własnego tekstu), a cztery kolejne podczas części matematyczno-przyrodniczej (umiejętnie stosowanie terminów, pojęć i procedur; wyszukiwanie i stosowanie informacji, wskazywanie i opisywanie faktów, związków i zależności oraz stosowanie zintegrowanej wiedzy do rozwiązywania problemów).
Oto, jak na przykładzie wyników uczniów (tab.1) nauczyciele mogą wyrobić sobie pewien ogólny po-gląd na temat umiejętności uczniów oraz jak porównać wyniki uzyskane w tej szkole z wynikami uczniów w innych szkołach.

IV. Jak analizować osiągnięcia pojedynczych uczniów?

W tabeli umieszczono wyniki trzech uczniów szkoły podstawowej, dotyczące poszczególnych umiejęt-ności. W tabeli 2. zawierającej kartotekę arkusza tego sprawdzianu zadania uporządkowano od najłatwiejszych do najtrudniejszych. Tabela składa się z ośmiu kolumn. Ostatnia kolumna zawiera numer stanina, odpowiadają-cy przedziałowi surowych wyników testowania (skala staninowa – standardowa dziewiątka). Informacje o tej skali – patrz poniżej.

Wojtek otrzymał ze sprawdzianu 15 punktów. Przesuwając wzrokiem w dół po tabeli 2., dochodzimy do wiersza, w którym wartość skumulowanych punktów będzie równa wynikowi Wojtka, a potem Romka i Janka. Czynności zamieszczone w kartotece są punktowane po 1 punkcie (z wyjątkiem jednej 21.II.), dlatego też, aby opisać umiejętności Wojtka, musimy przeczytać wykaz czynności z 15 wierszy, które najpraw-dopodobniej Wojtek opanował (były one najłatwiejsze dla ogółu uczniów). Następnie będziemy starać się uogólnić tę informację. Warto zauważyć, że podane w tabeli 1 punkty uzyskane przez Wojtka za każdą katego-rię umiejętności odpowiadają sumie punktów z kartoteki (tabela 2).

Tabela 2. Kartoteka arkusza sprawdzianu 2004, Chleb

*Stanin (1do 9) odpowiadający przedziałom punktowym stanowiącym wynik normowania surowych wyników uczniów.

Wojtek, który uzyskał 15 punktów na 40 możliwych, dobrze radzi sobie z czytaniem i korzystaniem z informacji. Sprawnie czyta zarówno teksty popularnonaukowe, poetyckie, jak i użytkowe, uzyskując w tym zakresie aż 83% punktów możliwych do uzyskania (10 punktów za czytanie + 2 pkt. za korzy-stanie…). Wojtek opanował na poziomie podstawowym umiejętność pisania, uzyskując 1/3 możliwych punktów. Zachowuje spójność przyczynowo-skutkową, potrafi posłużyć się przypisem i wykonywać łatwe zada-nia złożone, np. rozpoznać zboża wśród innych roślin uprawnych i porządkować je w kolejności alfabetycznej. Potrafi odtworzyć treść wiersza, rozumiejąc znaczenie zastosowanego porównania. W krótkich tekstach zacho-wuje poprawność ortograficzną. Wykazał się natomiast zupełną bezradnością intelektualną w rozwiązywa-niu zadań matematycznych zarówno zamkniętych, jak i otwartych. W najbliższej przyszłości powinien skon-centrować swoją uwagę na nauce matematyki. Niestety nie jesteśmy w stanie powiedzieć, czy w czasie spraw-dzianu opuszczał zadania, czy też podejmował nieudane próby ich rozwiązania. Rozmowa z uczniem (być może także z udziałem rodziców) pomogłaby mu w dalszym samodzielnym planowaniu jego pracy.

Romek, który uzyskał 25 punktów na 40 możliwych, czyli 63%, podobnie jak Wojtek najlepiej radzi sobie z czytaniem i korzystaniem z informacji. Romek opanował te same umiejętności, które wymieniliśmy przy Wojtku, wykazując się dodatkowo umiejętnością wskazania elementów baśniowych w tekście poetyckim. W zakresie pisania potrafi charakteryzować bohaterów. Poprawność ortograficzną zachowuje pisząc zarówno krót-kie, komunikatywne formy wypowiedzi, jak i dłuższe związane np. z charakterystyką bohaterów na podstawie treści wiersza. Romek potrafi wykonać proste czynności matematyczne związane z obliczaniem kosztów zakupu, różnicy czasu między dwiema czynnościami oraz dokonać wyboru prostopadłościanu o największej po-wierzchni. Nie tylko rozróżnia zboża wśród innych roślin, ale rozpoznaje je na rysunku. Wykazuje jeszcze bez-radność intelektualną wobec złożonych zadań matematycznych lub pracuje wolno i nie zdążył rozwiązać kolejnych zadań. Analiza zadań, które rozwiązał Romek, wskazuje, że opuszczał zadania, które mogły sprawić mu kłopot lub podejmował nieudane próby ich rozwiązania np. zad. 4, 6, 7, 11 (bez punktów), a wykonał częściowo poprawnie zad. 21. Powinien skoncentrować uwagę na ćwiczeniu czytania diagramów, wykonywania obliczeń dotyczących czasu, obliczania powierzchni figur płaskich (np. trapezu), skali mapy itp.

Janek uzyskał 37 punktów na 40 możliwych. Jest biegły w rozwiązywaniu zadań, choć można są-dzić, że miał trochę za mało czasu albo się pomylił w obliczeniach - nie otrzymał maksymalnej liczby punktów za przedostatnie złożone zadanie (ustalił sposób obliczenia pola trapezu i wielkości plonu) i za zadanie 25 (w tabeli 2. to trzy ostatnie czynności). Mimo tego, osiągnięcia Janka we wszystkich pięciu sprawdzanych umiejętnościach są bardzo dobre. Uzyskał od 75 do 100% punktów możliwych do uzyskania, a to bardzo dobry rezultat. Jest zatem wszechstronnie przygotowany do nauki w gimnazjum!
W analogiczny sposób możemy analizować wyniki gimnazjalne.

V. Jak rozmawiać z uczniami i rodzicami o wynikach?

Indywidualny komunikat dla ucznia powinien:

• zachęcać, a nie zniechęcać do nauki, podkreślać te elementy, z których uczeń może być zadowolony,
• możliwie konkretnie pokazywać braki w wiedzy i umiejętnościach,
• pokazywać sposoby uzupełnienia braków.
  

Wychowawcy i nauczyciele, analizując listy z wynikami uczniów całych klas, mogą:

• porównać stosowane metody nauczania, rodzaj i liczbę zadań wykonywanych w klasie, związanych z poszczególnymi umiejętnościami;
• starać się odpowiedzieć na pytanie, czy spodziewali się takich rezultatów egzaminacyjnych Wojtka, Janka czy Romka i uzasadnić swoje odpowiedzi; 
• przypomnieć sobie, co mówili uczniowie bezpośrednio po sprawdzianie czy egzaminie: czego nie do-czytali jak należy, co przeoczyli, o czym zapomnieli, czego nie rozumieli, jak się czuli.
  

Wszystkie te informacje warto wykorzystać w trakcie zebrań z rodzicami – zarówno uczniów, którzy kończą szkołę, jak i tych, którzy mają w następnych latach zdawać taki egzamin.

Nauczyciele mogą także szukać odpowiedzi na pytanie, jak wyniki danego ucznia sytuują się na tle in-nych. Aby to sprawdzić można grupować uczniów według przedziałów punktowych, które sami przyjmiemy lub wykorzystać przedziały skali znormalizowanej standardowej dziewiątki, podawane przez okręgowe komisje lub Centralną Komisję Egzaminacyjną. W tej skali, do poszczególnych stanin przypisuje się uczniów, którzy uzyskali wyniki w określonych przedziałach. W naszym przykładzie w staninie 1. znaleźli się uczniowie, którzy uzyskali od 1 do 10 punktów a w staninie 9. od 38 do 40. W każdej z tych grup w szkołach na terenie OKE znalazło się po 4% uczniów. W staninie 5. (24 do 27 punktów) jest 20 % uczniów. Możemy sprawdzić, jaki procent uczniów naszej szkoły znalazł się w każdej z nich.
Skala standardowej dziewiątki to skala różnicowa, wykorzystywana do porównania wyników uczniów i szkół. Ponieważ wyniki uczniów z roku na rok nie ulegają radykalnym zmianom, to na podstawie wartości prze-działów tej skali można określić różnice w trudności testów w poszczególnych latach (tabela 3.). Musimy pamię-tać, że wynik uczniów w skali staninowej nie zawiera informacji o tym, czy i w jakim zakresie uczniowie opanowali przewidziane programem nauczania umiejętności. Pozwala natomiast określić pozycję wyniku pojedynczego ucznia lub szkoły w stosunku do wszystkich uczniów i szkół.

Jak to zrobić? Sporządzamy rozkłady wyników uczniów szkoły (tab. 3). Zliczamy liczbę uczniów, któ-rych wynik mieści się w podanych wyżej przedziałach punktowych odpowiadających stopniom skali standardo-wej dziewiątki. W ostatnim wierszu tabeli podano znaczenie stopnia tej skali, np. 1 to stopień najniższy, który może podczas każdego sprawdzianu czy egzaminu otrzymać tylko grupa 4% uczniów egzaminowanych. Tyle samo uczniów może otrzymać wynik najwyższy – 9 stanin. Procentowy udział uczniów z wynikami kolejnych stopni skali podano w wierszu „norma”. W każdej szkole rozkład wyników uczniów może wyglądać od-miennie niż w całej populacji. Tabela ilustruje proporcje wyników niskich, średnich i wysokich - rozpatrzmy to na przykładzie szkół 1, 2 i 3.
W szkole oznaczonej numerem 1 sporadycznie zdarzają się uczniowie z wynikiem najniższym i bardzo niskim. W sumie stanowią oni 2% ogółu uczniów w szkole. Z kolei uczniów z wynikami wyżej niż średnimi jest o 3% więcej niż w całej populacji uczniów trzech województw. W szkole oznaczonej numerem 2 rozstęp wyników uczniów jest niewielki. Uczeń z najniższym wynikiem osiągnął 28 punktów. Wyniki wszystkich uczniów mieszczą się w czterech przedziałach tej skali od wyniku wyżej średniego (6. stanin) do najwyższego (9. stanin).

Tabela 3. Przykładowe przedziały punktowe dla wyniku sprawdzianu 2004 w OKE Kraków (Liczba uczniów 114 000)

VI. Jak zaplanować dalszą pracę?

Krok pierwszy. Planowanie działań musi poprzedzić analiza jakościowa wyników. Trzeba:

• przeanalizować łatwość poszczególnych zadań dla uczniów w szkole,
• przeanalizować osiągnięcia uczniów według każdego ze standardów: które zadania w szkole wypadły najsłabiej? które umiejętności uczniów wypadły najsłabiej?
  

Należy wynotować nazwy tych umiejętności, sporządzić listy dobrze i słabo opanowanych umiejętności (tabela 4), a następnie starannie rozważyć, na jakich lekcjach i w jaki sposób możemy je ćwiczyć z uczniami.

Takie zestawienie warto sporządzać co roku, by:
§ uświadomić wszystkim nauczycielom, które umiejętności trudniej uczniom opanować,
§ zaplanować działania, które zwiększą skuteczność kształcenia.
Analizę można pogłębić sprawdzając, czy wyniki różnych klas różnią się jakościowo między sobą. Jeśli tak, to wyjaśnienia przyczyn tych różnic trzeba szukać w:
- sposobie rekrutacji uczniów do poszczególnych klas (dobór celowy?);
- ich stanie zdrowia (uczniowie z deficytami i  trudnościami w uczeniu się); absencji chorobowej uczniów
- różnicach metod nauczania stosowanych przez nauczycieli uczących w klasach A i B;
- zakresie i sposobie współpracy z rodzicami;
- aspiracjach i chęci uczniów do nauki –klimacie panującym w klasie;
- sytuacji materialnej uczniów i warunkach pracy w domu;
- absencji i zmianach nauczycieli.

Tabela 4. Zestawienie czynności sprawdzanych podczas sprawdzianu w 2004 z wyodrębnieniem dwu grup łatwości zadań

Tabela 5. Planujemy realizację zadania związanego z wykorzystaniem wyników egzaminów

 opracowały Grażyna Czetwertyńska i Alicja Pacewicz
na podstawie poradnika „Szkoły marzeń”
i materiałów OKE w Krakowie autorstwa Krystyny Szmigiel
Wykorzystano wypowiedzi nauczycieli uczestniczących w  kursie
 Akademii Szkoły uczącej się  – „Uczyć dobrze i do egzaminu” (cytaty w ramkach)