Uniwersytet został powołany do życia dnia 23 października 1944 roku jako uczelnia państwowa, początkowo z czterema wydziałami: Lekarskim, Przyrodniczym, Rolnym i Weterynaryjnym. W ciągu niecałych trzech miesięcy zaistniał piąty Wydział Farmaceutyczny, a uroczysta inauguracja pierwszego roku akademickiego miała miejsce 14 stycznia 1945 roku. Kadrę naukową stanowiło wówczas 42 profesorów, m.in. z uczelni Lwowa i Wilna. Studia podjęło wtedy 806 słuchaczy. Organizatorem i pierwszym rektorem Uniwersytetu był zoolog prof. Henryk Raabe.
UMCS prowadzi działalność naukowo-badawczą w ramach dziesięciu wydziałów, dwudziestu pięciu instytutów oraz pięciu jednostek na prawach instytutu.

W ramach 10 wydziałów prowadzonych jest 41 kierunków studiów i ponad 120 specjalności. Kształcimy na studiach I, II stopnia i doktoranckich w trybie stacjonarnym i niestacjonarnym. Prowadzimy Kolegia Licencjackie w Radomiu, Białej Podlaskiej i Biłgoraju oraz Kolegium Licencjackie Sztuk Pięknych w Kazimierzu Dolnym. Posiadamy bogatą ofertę studiów podyplomowych prowadzonych na wszystkich wydziałach.